Heim

Öræfin

Eftir Helga Seljan:

Ég bið forláts

Mig langar að segja ykkur ögn frá samviskubiti sem hefur nagað mig um
nokkurra mánaða skeið. Þessum móral sem á sér ekki hliðstæðu í neinu öðru
en þeirri líðan sem þeir einir þekkja sem drukkið hafa ótæpilega að
kvöldi, misst minnið einhverra hluta vegna, og vaknað án þess að vita
yfirleitt nokkuð um sigra eða ósigra kvöldsins áður.

Þetta nefna margir í daglegu tali “þynnku”.

Samt er þetta eitthvað svo miklu meira en höfuðverkur og ógleði, þessu
fylgir skömm. Og eins og með svona óútskýrða skömm sem annað hvort dalar
eða eykst þegar minnið kemur aftur, þá jókst þessi nú á dögunum.

Byrjum á byrjuninni.

Ég er alinn upp úti á landi. Bjó raunar í Kópavoginum fram til þrettán ára
aldurs eða þar til foreldrum mínum datt í hug að setjast að austur á
Reyðarfirði. Þetta var á þeim tíma þegar enginn, sem vildi halda friðinn á
Reyðarfirði, nefndi orð eins og stóriðju, ál eða kísilgúr á nafn án þess
að fá bágt fyrir.

Þarna stuttu áður höfðu enn ein áform stjórnvalda um stóriðju við
Reyðarfjörð nefnilega siglt í strand með tilheyrandi vonbrigðum. Þó var á
Reyðfirðingum að heyra að vonbrigðin hefðu verið mest meðal þingmanna
kjördæmisins sem reynt höfðu án árangurs að koma málinu á koppinn.

Þrátt fyrir þetta ákváðum við fjölskyldan að flytja austur á
Reyðarfjörð, í þetta stóriðjulausa pláss, mitt á sjálfum Austfjörðunum.

Þetta fannst engum sérstakt á þeim tíma og ég man ekki til þess að við
höfum fengið bágt fyrir þessa ákvörðun um flutning frá neinum, nema síður
væri.

Fólk skildi okkur mæta vel. Fjölskylda, sem fram til þessa hafði búið í
litlu þriggja herbergja íbúðinni í Ástúninu í Kópavogunum, gat leyft sér
að kaupa einbýlishús á tveimur hæðum eystra; mamma fengi garð og pabbi
bílskúr.

Þetta viðhorf átti þó eftir að breytast.

Ég man að fyrstu árin mín fyrir austan voru að mestu laus við
stóriðjuþrasið sem síðar átti eftir að heltaka menn og jafnvel dýr heima á
Reyðarfirði. Lífið gekk sinn vanagang, - fólk kom og fór. Síðarnefndi
hópurinn var þó talsvert fjölmennari.

Fyrirtæki komu líka og fóru. Þannig hafði pabbi minn í félagi við fleiri
stórhuga menn keypt bakarí staðarins. Þetta bakarí rak pabbi, milli þess
að vinna þar öllum stundum, þar til lánadrottnar sögðu stopp. Fyrirtækið
fór á hausinn og pabbi á sjóinn. Fleiri lentu í svipaðri stöðu á sama tíma
en þó var enginn minningargrein letruð á bæjarmerkið.

Ó, nei menn gefast ekkert upp.

Á þessum tíma fannst mér fátt fastara í tilverunni en Reyðarfjörður og
Reyðfirðingar. Ég man samt eftir því þegar þetta breyttist. Það var á
stjórnmálafundi á Reyðarfirði, sem ég sótti fyrir rælni eina, að ég man
eftir þingmanni kjördæmisins númer 1, Halldóri Ásgrímssyni, tala um
“aðförina að landsbyggðinni”. Hann sagði nauðsynlegra en nokkru sinni fyrr
að stóriðja yrði reist fyrir austan.

Ég man að ég hallaði mér að sessunaut mínum, sem komið hafði á fundinn
nokkru áður en ég mætti, og sagði: “Missti ég af einhverju, hvað er að
gerast?” Hann svaraði ekki heldur sussaði á mig og klappaði svo hátt og
snjallt með öðrum fundarmönnum.

Ég man að í nokkurn tíma á eftir velti ég þessum orðum Halldórs fyrir mér.
Gat þetta staðist? Var Reyðarfjörður á vonarvölinni einni? Eini togari
staðarins hafði raunar stuttu áður gengið til liðs við Samherjamennina
akureyrsku.

Ég hafði meira að segja farið síðustu tvo túrana á þessum sama togara
ásamt fjölda af jafnöldrum mínum, þar sem við félagarnir fengum í fyrstu
og einu skiptin að kynnast lífinu um borð í þessum stóra togara, sem
nokkrum árum áður hafði verið keyptur til staðarins.

Eigendur hans höfðu þó flaskað á því sem seinna og fyrr felldi fleiri góða
menn, að ekki var nóg að eiga stóran og góðan togara sem fryst gæti afla.
Kvóti þyrfti að fylgja með! Annars fengi einhver, sem ætti kvóta, að njóta
liðsinnis togarans, á öðrum stað og með annarri áhöfn.

Ég man alltaf hvað við vorum stoltir á dekkinu þegar siglt var frá
heimahöfninni í þennan síðasta túr Snæfuglsins, eins og togarinn nefndist.
Í duggarapeysum og gúmmíbuxum stóðum við og kafreyktum á leiðinni út
fjörðinn; nýjasta kynslóð sjómanna frá Reyðarfirði.

Feður okkur, afar, langafar og langalangafar höfðu staðið í sömu sporum
árum og áratugum áður. Þeir fengu samt fleiri en tvo túra. Þessi kynslóð
reyðfirskra sjómanna fengi eldskírn sína í sínum síðasta túr. Það liðu svo
ekki nema mínútur þar til reykmettuð setustofan á Snæfuglinum fylltist af
grænleitum andlitum. Sjóveiki hafði gert vart við sig. Hana hörkuðum við
þó af okkur á næstu dögum meðan unnið var við aflann, sem mokað var upp á
kostnað kvóta Samherjamanna. Sem okkur fannst raunar þremur vikum seinna
að væri óeðlilega mikill.

Stuttu seinna lauk þessum túr okkar ungu mannanna, við höfðum fengið þrjár
vikur til að verða að mönnum á þann hátt sem við héldum að væri sá eini
sanni. Ein kynslóð í viðbót hafði fengið að fara á sjó.

En hún var þó sú síðasta. Togarinn fór síðan norður, loks niður til
Skotlands. Núna siglir hann frá Neskaupstað, þar sem hann leysti af annan
eldri. Ég held að fæðingarfita okkar félaganna sé enn í kojunum um borð.

Þarna er ég kannski kominn út fyrir efnið en engu að síður skiptir sagan
af togaranum máli. Hún er orsök en - ekki afleiðing - þess sem seinna
gerðist.

Nokkrum árum eftir að ég hafði reynt að fá skýringar á bölsýni
þingmannsins Halldórs Ásgrímssonar en ekki fengið, þá fóru að berast
fréttir af áhuga Norðmanna á því að reisa álver við Reyðarfjörð. Jæja
hugsaði ég og varð að játa að kannski mættum við Reyðfirðingar vel hafa
fleiri atvinnutækifæri til að moða úr að loknu námi. Hvers vegna ekki
stóriðja?

Fljótlega hófust fundarhöld á Reyðarfirði. Ráðherrar og þingmenn vildu
eiga okkur með húð og hári. Ég get svarið að á þessum árum fyrir og um
síðustu aldamót, þá sá ég fleiri ráðherra og þingmenn en þegar ég fór á
þingpalla síðast og hlustaði á umræður um byggðamál.

Fundirnir voru bjartsýnislegir og jafnan vel mætt. Álverið yrði enda byggt
ef marka mátti orð ráðherranna - ég hafði jú engar ástæður til að rengja
orð þeirra - en rafmagnið til að knýja verksmiðjuna áfram skyldi fengið á
Eyjabökkum. Hvorki ég né aðrir fundarmenn veltum því sérstaklega fyrir
okkur, þegar þarna var komið sögu, enda voru einu Eyjabakkarnir sem ég
þekkti blokkarklasi í neðra Breiðholtinu.

Á leiðinni heim af einum slíkum fundi man ég að við félagi minn og
jafnaldri veltum fyrir okkur hvernig Reyðarfjörður myndi breytast með
tilkomu nýja álversins. Við sáum fyrir okkur gull, græna skóga … og
endalaus boll. Böll höfðu nefnilega verið hryllilega fá árin þarna á
undan. “Þá fáum við kannski loksins bar, alla vikuna, allt árið,” sagði
félagi minn og ég fékk vatn í munninn.

Stuttu seinna fórum við þó að heyra fréttir af því að fyrirhugaðar
framkvæmdir ráðherranna okkar væru ekki alveg eins vinsælar alls staðar.
Það áttum við erfitt með að skilja. Þetta fólk, ráðherrarnir, voru jú að
bjarga okkur ef marka mátti orð þeirra, þó vissulega veltum við því annað
slagið fyrir okkur hvort og þá hver hefði komið okkur í slíka stórhættu.

Gleði okkar Reyðfirðinga náði ekki langt miðað við fréttir sem við heyrðum
næstu daga á eftir. Hópur fólks reis upp og vildi meina að Eyjabakkarnir,
sem ég hafði heyrt í millitíðinni að væru víst á hálendi Íslands en ekki
bara í Breiðholtinu, væru ómetanleg náttúruperla sem ekki mætti hrófla
við, allra síst með því að ausa þangað vatni.

“Djöfuls heimska pakk,” hugsaði ég, “veit þetta lið ekki að hér sitjum
við Reyðfirðingar í hreinni útrýmingarhættu og eina von okkar er bundin
við að rennbleyta þessa blessuðu Eyjabakka?”

Málið hitnaði og hitnaði og skap okkar Reyðfirðinga í fullu samræmi við
það. Ekki bara að pakk með bakpoka væri að röfla þessu vitleysu um
ómetanleika Eyjabakkanna heldur voru nú tónlistarmennirnir okkar,
rithöfundarnir okkar, fréttamennirnir okkar og nær allir sem við höfðum
einu sinni talið okkar farnir að taka þátt í þessari aðför gegn
björguninni í austri.

Ég man að við félagarnir ákváðum einu sinni vel við skál að halda
tónleika á Reyðarfirði. Þangað skyldi stefnt tveimur eðal rokkgrúppum.
Einhver vandræðagangur var að gefa tónleikunum nafn þannig að við
notfærðum okkur bara heiftina sem nú var orðin krónísk og gáfum
tónleikunum nafnið Sökkvum Eyjabökkum.

Fengum í kjölfarið mikla athygli og vandlætingu þeirra sem snúið höfðu við
okkur baki. Við, þetta hálfdrukknaða fólk sem nú átti að bjarga; okkur var
nú drekkt af fólki sem við töldum vini okkar.

Ég man að Björk Guðmundsdóttir seldi ekki marga geisladiska þennan
veturinn á Reyðarfirði. Guðrún Eva Mínervudóttir, sem hafði opinberað
illsku sína í garð okkar Reyðfirðinga með því að tjalda á Arnarhóli til að
mótmæla álverinu okkar, kom ásamt fleiri skáldum austur til að lesa upp úr
nýrri bók sinni. Guðrúnu var gefið sterklega til kynna að enginn kærði sig
um hennar bók, hún las því aldrei neitt.

Sama var hægt að segja um Jakob Frímann Magnússon og Stuðmennina hans.

Þeir komu og héldu ball meðan á þessu öllu saman stóð og hann var á fullu
að ganga frá okkur Reyðfirðingum sem formaður hreyfingar sem beinlínis
vildi okkur dauð og grafin. Þannig fíluðum við þetta að minnsta kosti.

Jakob fékk ekki blíðar móttökur eystra. Ég man alltaf þegar nýtt hænuegg
small á Roland hljómborði Stuðmannsins á ballinu og á eftir fylgdu
tómatar, plastflöskur og ýmislegt smálegt. Vinur minn var svo snúinn
niður á leið upp að sama Roland hljómborði þegar dyravörður, sem pottþétt
var í sama hópi og Jakob, og vildi ganga frá okkur Austfirðingum dauðum,
heyrði hann lýsa því hvað Jakob myndi nú standa aumur eftir dytti
einhverjum í hug að mölva helvítis skemmtarann hans.

Ég man að orðið náttúra hafði á þessum tíma fengið þá þýðingu eina í mínum
eyrum að vera samheiti fyrir mannvonsku og rasisma í garð Reyðfirðinga og
annarra Austfirðinga, enda óvinaherinn jafnan merktur Náttúruvernd.

Þetta lið var þó heppið því öllum að óvörum fengu þeir ósk sína uppfyllta
þegar norska álfyrirtækið, stærsti hluti björgunarsveitarinnar sem átti að
redda okkur, og nefndist Norsk Hydro ákvað að hætta við þá tegund af
álveri sem rætt hafði verið um og byggja í staðinn stærra, Eyjabakkar voru
því ekki nóg.

Ég man að í kjölfarið hætti þessi rógsherferð gegn okkur Austfirðingum að
mestu. Einstaka fáviti lét þó í það skína að hugsanlega hefði bara verið
betra að sökkva Eyjabökkum en svæðinu sem nú hafði verið nefnt sem
hugsanlegt vatnasvæði vegna álversins okkar, Kárahnjúkar.

“Gat það verið,” hugsaði ég í réttlátri bræði minni. “Ætlar þetta helvítis
lið aldrei að láta okkur í friði? Hvenær skyldu þeir sjá að hér væri um
líf og dauða að tefla?”

Ég man að þó flestir kæmust óskaddaðir út úr þessum fyrsta bardaga í
álstríðinu þá breyttist eitt: Viðhorfið til okkar Reyðfirðinga varð
öðruvísi. Fólk sem áður hafði spurt mig út í búsetu mína og jafnan fylgt
svari mínu eftir með því að segja: “Já þú ert þar, er ekki gaman að búa
úti á landi?” - það fór að fussa og sveia áður en það svo leit á mig sömu
augum og það virti fyrir sér krabbameinssjúkling á líknardeild. Og spurði
hvort ástandið væri ekki hryllilegt hjá okkur.

Ég man líka að stuttu síðar bárust fréttir af því að norsku
bjargvættirnir hefðu hætt við að bjarga okkur. Í kjölfarið var boðað til
íbúafundar á Reyðarfirði. Fundinum var valinn staður í íþróttahúsi
staðarins. Til fundarins mættu þingmenn, ráðherrar og forsvarsmenn
bæjarins. Ég var þar líka og allir Reyðfirðingar utan nokkurra sem annað
hvort voru heima rúmfastir úr flensu eða á sjó. Þeir voru þó fáir.

Ég gleymi aldrei þegar ég kom inn í íþróttahúsið þetta kvöld. Þá fór að
læðast að mér efi.

Á gólfum í flestum hornum salarins var búið að koma fyrir handklæðum til
að taka við regnvatni sem hafði litla fyrirstöðu í þaki hússins. Við enda
salarins var búið að koma fyrir háborði þar sem sátu ráðherrar og þeir sem
máttu sín einhvers í álbjörguninni. Við hin sátum þar fyrir framan og í
stúku íþróttahússins. Við biðum.

Þegar fundurinn svo byrjaði tók ég eftir því að jafnvel þó ekkert heyrðist
í míkrafóni frummælanda þá gerði enginn athugasemd við það. Við bara biðum
þangað til einhverjum datt í hug að reka ráðherrann nær míkrafóninum og
láta hana byrja upp á nýtt. Það gerði hún og eyddi svo næstu tveimur
klukkutímum ásamt öðrum í sama geira að útskýra fyrir okkur það sem við
vissum; að einhver töf yrði á því að hægt væri að bjarga okkur
Reyðfirðingum úr þessari bráðu hættu sem að okkur steðjaði.

Þarna gerðist ég svo harður að spyrja fyrrnefndan ráðherra og hennar fólk
að því hvort og þá hvenær væri kominn tími til að snúa sér að öðru. Bara
einhverju öðru. Fyrst á annað borð eitthvað utanaðkomandi varð að koma til
svo við gætum áfram búið á Reyðarfirði; hvenær við fengjum til dæmis bar.

Þessi spurning mín varð ekki tilefni frekari vangaveltna um leið tvö í
atvinnumálum okkar Reyðfirðinga. Svo enn var beðið.

Stuttu síðar var komið að bæjarstjórnarkosningum í Fjarðabyggð, sameinuðu
sveitarfélagi okkar Reyðfirðinga, Eskfirðinga og Norðfirðinga, sem raunar
var fyrst og fremst sameinað svo hægt væri að sameinast í baráttunni fyrir
stóriðjunni, sameinast í biðinni. Við ákváðum þá, nokkrir ungir menn, að
blanda okkur í bæjarpólitíkina undir merkjum Biðlistans.

Við settum okkur stefnu og töldum að nú væri nóg beðið. Rafmagnsvirkjanir
skyldu víkja fyrir virkjun okkar íbúanna til góðra verka og í sameiningu
myndum við bæta hag okkar. Við höfnuðum því að allt væri á leið til
fjandans en börðumst þó ekki gegn stóriðjunni, kæmi hún aftur til tals.

Það er skemmst frá að segja að hugmyndir okkar nutu fylgis meðal íbúa og
flestum að óvörum komumst við með listann okkkar, kenndan við biðina, inn
í bæjarstjórn, þar sem ég sat sjálfur næstu tvö árin uns ég fluttist til
Reykjavíkur og næsti maður tók við og situr þar enn.

Fljótlega eftir þessar kosningar bárust okkur þau tíðindi að annað
fyrirtæki, nú amerískt, vildi rafmagnið frá Kárahnjúkum. Það sem meira
var; þetta fyrirtæki vildi sömuleiðis reisa fyrir okkur álver. Hafist var
handa við undirbúning þess og áður en nokkur gat sagt ál var aftur boðað
til fundar í íþróttahúsinu.

Handklæðunum, sem höfðu verið þar rúmu ári áður og tekið við regnvatni úr
leku þakinu, hafði nú verið ýtt til hliðar fyrir blóm og skreytingar af
ýmsu tagi. Háborð ráðherranna var nú komið upp á svið og borðar fylgdu
með. Þegar svo ráðherra kvað upp raust sína í það sinnið heyrðu allir í
honum enda nýr míkrafónn kominn á staðinn og hljóðkerfi sömuleiðis.

Ráðherrann sagði þó fátt. Fékk klapp og aftur klapp. Hún hafði sigrað
stríð allra stríða. En eins og oft áður mundu fáir til hvers var barist.

Ég man að sendiherra Bandaríkjanna grét þegar skrifað var undir
álsamningana undir fána hans og okkar Íslendinga. Stuttu áður hafði sami
sendiherra raunar líka verið gráti næst, en þá vegna illsku minnar. Ég
hafði þá hitt hann í kokteilboði fyrir undirritunina og rætt við hann árás
herja hans í Írak. Heilbrigðisráðherra, þekktur diplómat, kom þá í veg
fyrir að ég gæti rætt þau mál frekar þegar hann kom og spurði mig frétta
af afa mínum og nafna.

Síðan hef ég alltaf litið þá menn hornauga sem spyrja mig um heilsu afa
míns, svona óforvarandis að minnsta kosti.

Þessi stund var falleg og enginn beið lengur.

Stuttu síðar var gengið frá samningum við ítalskt verktakafyrirtæki um
byggingu Kárahnjúkastíflu. Þá var ég orðinn blaðamaður á litlu fréttablaði
fyrir austan. Fljótlega fóru að berast tíðindi af því að Íslendingar
fengjust ekki í vinnu hjá þeim verktaka. Stuttu síðar bárust fregnir af
slæmum aðbúnaði útlendinga á svæðinu.

“Byrjunarörðugleikar,” var sagt við mig þegar ég hafði staðfest þessar
fregnir með því að fara sjálfur uppeftir og líta á aðstæður. Ráðherrar og
ráðamenn eystra sögðu mig neikvæðan þegar ég ræddi um hvort ekki væri full
mikið lagt í sölurnar til bjargar okkur Reyðfirðingum þegar útlendingar
væru farnir að taka sér hlutverk þræla í björgunaraðgerðunum.

“Voðaleg neikvæðni er þetta, Helgi,” sagði ónefndur ráðherraaðstoðarmaður
einu sinni við mig þegar ég falaðist eftir viðtali við ráðherrann vegna
ásakana um að ekki væri hlustað á kröfur verkalýðshreyfingarinnar vegna
Portúgalanna á Kárahnjúkum.

Þegar þarna var komið við sögu var samviskubitið sem ég minntist á í
byrjun pistilsins farið að naga mig. Ég var í fyrsta skipti farinn að fara
upp á hálendi Íslands og þá vegna vinnu minnar við að afla frétta af
Kárahnjúkum. Ég hafði sjálfur setið í bæjarstjórn þegar framkvæmdaleyfi
var gefið fyrir mörg hundruð þúsund tonna álverksmiðju á Reyðarfirði og
greitt atkvæði með leyfinu, þó ég í raun ætti að gera allt annað að eigin
mati.

En nú beið enginn lengur.

Ég hafði líka gert athugasemdir við að tvær risavaxnar raflínur,
Fljótsdalslínur, skyldu lagðar þvert yfir botn Reyðarfjarðar, á leið sinni
frá Kárahnjúkum að álverinu við Reyðarfjörð, en þá verið of seinn. Leyfið
hafði verið gefið áður, þegar Norsk Hydro vildi heim og stóð því enn. Allt
tal mitt um hvort ekki mætti milda umhverfisáhrif raflínanna með því að
grafa þær í jörð, í stað þess að 30 metra möstur yrðu reist á við og dreif
þessa löngu leið, var afgreitt sem kjánaskapur af fulltrúum
Landsvirkjunar.

Ég veit enn ekki til þess að Alcoa hafi verið beðið eða krafið um að taka
þátt í þeim ógnarkostnaði, sem Landsvirkjun sagði að væri ástæða þess að
línan færi um þveran og endilangan fjörðinn.

Enda beið engin lengur.

Ég hafði jafnan skellt skollaeyrum við þeim örfáu og hljóðu röddum sem
talað höfðu um umhverfisáhrif álversins þegar þarna var komið. Jarðrask
fylgdi jú alltaf verkum mannsins og ekkert við því að gera. Ég ákvað því
að láta sama eiga við um Kárahnjúka.

Þangað til fyrir nokkru að ég sá árangur vetrarins hjá ítalska verktakanum
Impregilo á svæðinu og gerði mér þar með grein fyrir alvöru málsins.

Ég hafði ekki komið austur í hálft ár þegar ég heimsótti Austfirðina nú um
liðna helgi með kærustunni minni. Ég hafði ætlað mér að sýna henni
Austurlandið.

Daginn áður en ég kom austur hafði ég tekið viðtal við tvo hagfræðinga
vegna þenslu og uppsagna sem hagfræðingarnir vildu meina að kæmu í beinu
framhaldi af stóriðjuframkvæmdum okkar Reyðfirðinga. Ég neitaði hreinlega
að trúa því að þenslan og björgunin á Reyðarfirði væru nú þess valdandi að
frystihúsið á Reyðarfirði væri að loka ásamt tveimur öðrum frystihúsum,
öðru á Stöðvarfirði og hinu í Bíldudal.
Gat þetta verið satt?

Hvers vegna var þessu ekki haldið á lofti þegar farið var út í þessar
framkvæmdir, þar sem ég og fleiri settum allt okkar traust á ráðherrana og
þá sem sögðu þetta einu færu leiðina fyrir okkur Austfirðinga til að lifa
af?

Hvers vegna var því haldið fram að milli 500 og 600 ný störf væru að verða
til í landinu í tengslum við þessa framkvæmd, þegar ljóst var að önnur
störf legðust af annars staðar á landsbyggðinni til þess að redda þessari
sömu landsbyggð? Hvers vegna þurfti allan þennan hóp af fólki erlendis frá
til að byggja bæði virkjunina og álverið ef alla þessa Reyðfirðinga
vantaði vinnu?

Ég skildi þetta ekki.

Ég var því hálf ringlaður þegar ég kom heim á Reyðarfjörð í þetta skiptið.
Ég vissi sem var að margt hafði breyst; hús höfðu risið, verslanir opnað
og fólki fjölgað. “Var þetta ekki nóg?” velti ég fyrir mér milli þess sem
ég stikaði nýjar götur heimabyggðarinnar.

Einhvern veginn gat ég samt ekki séð að þetta væri þess virði þegar ég
hafði heimsótt Kárahnjúka.

Ég fór ásamt kærustunni í bíltúr upp að Kárahnjúkum á laugardag. Kvöldið
áður hafði ég verið á barnum á Reyðarfirði, sem nú er opinn alla daga,
allt árið um kring, og ekki heyrt um neitt sem menn vanhagaði um, nema
kvenfólk - en það hlyti nú að koma um leið og álverið yrði tilbúið.

Þegar upp á Kárahnjúka var komið var eins og allt þetta gleymdist. Ég
áttaði mig á því hvers vegna samviskubitið var tilkomið: ég hafði haft
rangt fyrir mér. Ég hafði látið æsa mig upp í að heimta eitthvað sem mig
vantaði ekki. Ég hafði gert eins og þegar ég var krakki, heimtað eitthvað
bara til að heimta..

Mér og mínum hafði verið att út í forað pólitíkusa sem eiga sér enga ósk
heitari en að fá klapp og endurkjör. Ég var fífl, fávíti og drusla. Allt í
einu.

Ég sat á barmi gljúfursins sem brátt myndi fyllast. Allt þetta land undir
vatn, allt þetta vatn fyrir mig. Mig og álverið sem ég hafði fyrst fengið
að heyra að mig vantaði þegar núverandi forsætisráðherra var í vandræðum
með að ná endurkjöri.

Góðir hlustendur, ég hafði rangt fyrir mér. Ég lét tilleiðast að taka
þátt í einhverri mestu feigðarför sem lagt hefur verið í á Reyðarfirði
síðan á annan tug breskra hermanna lagði þar upp í sína seinustu för um
Eskifjarðarheiði á stríðsárunum. Líkt og þá vantaði útbúnaðinn og farið
var of hratt af stað.

Ég áskil mér hins vegar rétt til að spyrja að leikslokum, hlustendur
góðir. Ég vil sjá hvort bjartsýnin, áræðnin og krafturinn sem nú hefur
losnað úr læðingi heima á Reyðarfirði endist áfram þegar þenslunni
sleppir. Þegar aðrir íbúar landsbyggðarinnar hætta að líða fyrir
björgunaraðgerð sem aldrei hefði þurft að fara í, ef þingmenn og ráðherrar
hefðu ekki skilgreint fyrir okkur hvað okkur vantaði löngu áður en okkur
fór að vanta það.

Þangað til verð ég svartsýnn og ef það er bölmóður spyrjið þá konurnar
tuttugu sem nýverið var sagt upp eftir ára og jafnvel áratuga starf í
frystihúsinu á Reyðarfirði í nafni góðæris. Þær sjá ekki allar fram á að
nýmóðins vinnumarkaðurinn eystra hafi upp á eitthvað betra að bjóða.

Spyrjið Stöðfirðingana sem studdu stóriðjuáformin með ráðum og dáð en
missa nú vinnu sína og horfa á eignir sínar lækka í verði - allt í nafni
góðæris.

Góðir hálsar, ég biðst forláts.


Það er tap á Kárahnjúkavirkjun
Við græðum á því að hætta núna

Eftir Sigríði Þorgeirsdóttur
og Þuríði Einarsdóttur:

Æ fleirum verður ljóst hversu misráðið
var að fara út í byggingu Kárahnjúkavirkjunar
og myndu vilja hætta við. Samkvæmt Gallupkönnun
sem Náttúruverndarsamtök Íslands létu
gera í mars s.l. töldu tæp 40% landsmanna virkjunina
vera mistök. Gamalt spakmæli segir að ef maður er
á rangri leið þá sé aldrei of seint að
snúa við. Frá sjónarhóli náttúruverndar
skiptir mestu að hætt sé við áður en
byrjað er að fylla uppistöðulónið sem veldur
mestum náttúruspjöllum. Sjálf stíflan
veldur tiltölulega litlum skemmdum miðað við allt það
landflæmi sem á að fara undir vatn. En þar að
auki má færa efnahagsleg rök fyrir því
að það sé ávinningur af því
að stöðva framkvæmdirnar núna. Hugsum þennan
möguleika til enda. Bygging virkjunarinnar nálgast að
vera hálfnuð og má ætla að búið
sé að eyða í hana um 40 miljörðum króna.
Til að setja þessa upphæð í samhengi mætti
t.d. benda á að Burðarás og KB banki skiluðu
hvor um sig um 25 miljörðum króna eða samanlagt
50 miljörðum í hagnað eingöngu á fyrri
helmingi þessa árs. Heildarskuldir landsmanna nema tæpum
2000 miljörðum króna og niðurgreiðslur til íslensks
landbúnaðar nema um 7-8 miljörðum árlega.

Ávinningur af því að hætta við

Vitaskuld fylgir því töluverður kostnaður
að hætta við hálfunnið verk. Hugsanlega þarf
einnig að greiða skaðabætur til Alcoa. Þó
er ljóst að töluverðir fjármunir sparast
sökum þess hve arðsemi framkvæmdarinnar er lítil
og í reynd neikvæð ef miðað er við ávöxtunarkröfu
markaðarins og eðlilega áhættu. Árleg
ávöxtunarkrafa sem framkvæmdaaðilar gera til
virkjunarinnar er ekki nema 5-6%. Það þykir lágt
á almennum markaði eins og kemur fram í því
að einkafjárfestar vildu ekki setja fé í
virkjun á Austurlandi þegar það stóð
til boða fyrir nokkrum árum. Af þessum sökum
hafa hagfræðingar fullyrt að núvirt tap af virkjuninni
geti numið allt að 40 miljörðum. (Sjá http://notendur.centrum.is/ardsemi/#_Hlk516561995).

Beinn kostnaðurinn við gerð virkjunarinnar er áætlaður
um 100 miljarðar þannig að miðað við 40
milljarða tap eru núvirtar tekjur um 60 milljarðar.
Þeir milljarðatugir sem þegar er búið að
eyða koma ekki til baka. Reikningsdæmið gæti því
litið út í dag svona: Tekjur verða 60 miljarðar
og fjárfesting sem eftir er nemur 60 miljörðum. Arðurinn
er enginn. Hvort sem við hættum við núna við
eða fullgerum virkjunina þá verður tapið
í öllu falli 40 miljarðar.

Reyndar er dýrkeyptara að fullgera virkjunina en hætta
við hana þegar tekinn er með í reikninginn annar
viðbótarkostnaður sem hlýst af henni. Um er
að ræða umhverfiskostnað og frekari neikvæð
áhrif á atvinnumarkaðinn að öðru leyti
en því sem snýr beint að virkjuninni. Inn
í útreikninga Landsvirkjunar hefur heldur ekki verið
tekinn inn umtalsverður kostnaður við mótvægisaðgerðir
vegna foks og hættu á uppblæstri sem voru þó
skilyrði þess að Landsvirkjun fékk virkjanaleyfið
frá umhverfisráðherra.

Síðan má ekki gleyma því, að miðað
við reynslu annars staðar frá af stórframkvæmdum
á borð við þessa er afar líklegt að
kostnaður fari fram úr áætlun. Fari verkið
t.d. 20% fram úr áætlun, sem gæti vel gerst
ef horft er á niðurstöður rannsóknar sem
gerð var við Álaborgarháskóla á
sambærilegum stórframkvæmdum, yrði hreinn ávinningur
af því að hætta við nú líklega
um 20 milljarðar.

Hér hefur heldur ekki verið minnst á það
hvaða áhrif virkjanaframkvæmdirnar hafa á
aðra atvinnustarfsemi, en ruðningsáhrifin gera að
verkum að hagkvæm framleiðsla víkur fyrir óhagkvæmri.
Vegna hás gengis krónunnar sem orsakast m.a. af stóriðjuframkvæmdunum
hafa fyrirtæki víða um land verið lögð
niður, margir misst atvinnuna og talað er um tíu miljarða
króna tap í sjávarútvegi.

Koma í veg fyrir enn meira tjón
Inn í alla þessa útreikninga hefur landið
sem fer undir Hálslón, sem verður á stærð
við Hvalfjörð, og land undir fleiri lón ekki verið
verðlagt. Við leggjum árlega um miljarð í
landgræðslu og skógrækt á sama tíma
og við stefnum að því að drekkja tugum ferkílómetra
af fágætum grónum svæðum hálendisins.
Svo spillist og verðlækkar ásýnd lands sem
fer undir tugi kílómetra uppbyggðra vega og undir
háspennumöstur, sem sum hver verða helmingur af hæð
Hallgrímskirkju. Hugsanleg skaðleg áhrif af völdum
tilfærslu stórfljóta á vistkerfið hafa
heldur ekki verið tekin með í reikninginn – enda
vitum við enn ekki hvað þau koma hugsanlega til með
að kosta okkur.

Bent hefur verið á að þjóðhagsleg
áhrif stóriðju hafi verið ofmetin þar
sem enn hefur ekki tekist að byggja hliðargreinar tengdar
álbræðslu. Til marks um þetta má benda
á að af 40% aukningu hagvaxtar á árunum 1993
til 2003 var framlag nýrrar álbræðslu í
Hvalfirði aðeins 0,7%. Í ljósi alls þessa
hljótum við að spyrja hvort ekki sé ráð
að hætta við þessa tegund atvinnuuppbyggingar
sem hefur gífurlegar skemmdir á náttúru
landsins í för með sér og gengur á rétt
komandi kynslóða. Það væri hægt að
afskrifa tapið af því að hætta við
virkjunina eins og hvert annað misráðið byggðaþróunarverkefni.
Fjölmörg slík verkefni hafa verið afskrifuð
með miklu tapi á undanförnum árum og áratugum.

Erfiðast er að leggja mat á verðmæti þeirrar
náttúru sem fer til spillis ef virkjanaframkvæmdum
verður áfram haldið. Eyðilögð verða
tvö mikil jökulfljót og a.m.k. 1000 km2 svæði
umhverfis þau. Þegar gengið er inn með Jökulsá
í Fljótsdal í grænum og víða
skógi vöxnum dal getur að sjá röð
stórfenglegra fossa sem munu hverfa. Jafnvel Gullfoss má
vara sig í þeim samanburði. Þegar gengið
er inn með Jökulsá á Brú fer maður
um gróið svæði svo skemmtilegt og fallegt að
ævintýri er líkast. Frá Brúarjökli
blasa við hin ósnortnu víðerni römmuð
inn af Snæfelli í austri, Herðubreið í
norðri og Kverkfjöllum í vestri. Þarna er stærsta
gróðurlendi á hálendi Íslands, m.a.
Vesturöræfin sem eru burðar- og beitarsvæði
hreindýra og gæsa. Það getur varla nokkur maður
sem hefur upplifað þessa fegurð viljað fórna
þessu fyrir framkvæmd sem gefur ekki einu sinni af sér
arð. Auglýsingatal Landsvirkjunar um endurnýjanlega
orku er varlega sagt vafasamt vegna þess að lónið
mun hafa takmarkaðan líftíma. Það fyllist
af aur, hugsanlega á innan við öld og þá
verður virkjunin óstarfhæf. Eftir stendur gífurlega
stórt svæði í rúst eins og eftir styrjöld,
draugalegur minnisvarði um skammsýni núríkjandi
ráðamanna.

Frá sjónarhóli náttúruverndar
er ljóst að við höfum ekki efni á að
halda áfram á þessari braut. Þess vegna
er haldið áfram að mótmæla, líka
vegna annarra svæða sem eru í hættu. Vegna
Þjórsárvera, fljótanna í Skagafirði
og Skjálfandafljóts, Langasjós, Torfajökulssvæðisins
og fleiri staða.

Margir íbúar á Miðausturlandi fagna því
að fólki fjölgar í þessum landshluta,
að verslanir og veitingahús spretta upp og atvinnutækifærum
fjölgar. Ef við hættum við yrði að leita
annarra leiða til uppbyggingar á Austurlandi. Fjárfestingar
í þekkingariðnaði eru mun arðbærari
vegna þess að þær gefa margfalt af sér
á við störf í þungaiðnaði. Ríki
sem eru komin skemmra á veg en við í iðnþróun
og hafa ekki yfir menntuðu atvinnuafli að ráða
þurfa kannski á svona atvinnuuppbyggingu að halda.
Hér á landi er menntunarstig hátt og okkur ber
engin nauðsyn til að ganga á náttúru
okkar með þessum hætti.

Byggingarsvæði virkjunarinnar vekur óhugnað.
Stóra stíflan verður næstum 800 metrar á
lengd og tæpir 200 metrar á hæð, enda verður
þetta stærsta jarðvegsstífla Evrópu.
Allt umrótið og eyðileggingin minna á neðanjarðarheim
Mordors í Hringadróttinssögu þar sem Orkar
búa til eyðileggingarjötun úr afurðum náttúrunnar.
Þetta getur ekki vitað á gott. Svo lengi sem ekki
er byrjað að fylla lónið er full ástæða
til að hætta við.
Heim Ferilskrá Blogg Rök og della
Myndir Það nýjasta Þýðingar Úr bókum
Úr leikritum Innilokun Teiknimyndir Fjölskyldan
Linkar Krítík Ný barnasaga Ný skáldsaga
Elísabet Jökulsdóttir | ellastina@hotmail.com | Framnesvegi 56a | 101 Reykjavík | btnet.is/elisabetjokuls | s. 552 0834 | bókmenntir | deus